Fundacja Europejskiej Kultury Prawnej

HISTORIA I TEORIA PRAWA

PRAWO PUBLICZNE

PRAWO PRYWATNE

PODZIAŁ WEDŁUG PAŃSTW

Z dziejów europejskiej kultury prawnej. Kodeks Napoleona

Z dziejów europejskiej kultury prawnej. Kodeks Napoleona

Pojęcie europejskiej kultury prawnej utożsamiane jest często z kulturą prawną Zachodu. W ten sposób w świadomości społecznej ukształtowany został pogląd, że kultura prawna Europy to swoista całość składająca się ze starożytnej kultury greckiej, rzymskiej i judeochrześcijańskiej.

Jakie są źródła europejskiej kultury prawnej? Mówi się, że największy wpływ na jej ukształtowanie wywarły przede wszystkim: prawo zwyczajowe, prawo rzymskie, grecka filozofia prawa oraz etyka judeochrześcijańska.  Wpływ prawa rzymskiego przejawiał się głownie poprzez jego recepcję. Recepcja ta polegała zaś głównie na tym, że uznawano je (głównie prawo prywatne) w bardzo szerokim zakresie za prawo obowiązujące.

Prawo rzymskie leży również u źródła jednego z aktów, które wywarły istotny wpływ na obecny kształt europejskiej kultury prawnej, Kodeksu Napoleona. Code Civil czerpał z prawa zwyczajowego Francji, prawa rzymskiego i prawa okresu Rewolucji.

Dlaczego wprowadzono Code Civil? Spójrzmy na przedrewolucyjną Francję oczami Voltaire: „Czyż nie jest absurdem i rzeczą niespotykaną, że to co jest zgodne z prawem w jednej miejscowości, w innej jest przestępstwem? Jakimż barbarzyństwem jest fakt, że obywatele jednego kraju muszą stosować się do odmiennych praw! Podróżując po tym państwie systemy prawne zmienia się tak często jak rozstawne konie.” Kiedy wybuchła rewolucja, we Francji obowiązywało ponad 360 różnych ustaw. Wynikało to z uwarunkowań historycznych. Na północy kraju źródłem prawa było teutońskie prawo zwyczajowe, a na południu obowiązywało jeszcze prawo rzymskie. Jeżeli dodamy do tego wpływy feudalne i prawo kanoniczne Kościoła Katolickiego, możemy wyobrazić sobie panujący tam chaos.

Prace nad kodeksem rozpoczęto w 1800 r. Do pracy zabrała się Komisja Prawnicza Rady Stanu, w której zasiadali wybitni prawnicy: François Tronchet, Jean Portalis, Felix Bigot de Préameneu, Jacques Maleville. Współpracowali z nimi między innymi Jean-Jacques Cambacéres oraz sam Napoleon. Celem miało być stworzenie prostego, zwartego i jednocześnie wyczerpującego, jednotomowego kodeksu. Tak upłynęły 4 lata. Sam Napoleon często pojawiał się na posiedzeniach Komisji, niejednokrotnie rozwiązując toczące się na nich spory. W efekcie prac Komisji prawodawczej powstało 5 kodeksów: prawa cywilnego, procedury cywilnej, prawa karnego i procedury karnej oraz handlowy. Code Civil został ogłoszony 21 marca 1804 roku, a od 1807 do 1814 nazywany był Code Napoléon (Kodeksem Napoleona), od 1814 zaś – Code Civil des Français.

Kodeks składał się z 2281 artykułów i był podzielony na 3 księgi: „O osobach” (art. 7-515 zawierała przepisy dot. prawa osobowego, rodzinnego i opiekuńczego); „O majątkach i różnych rodzajach własności” (art. 516-710, to przepisy prawa rzeczowego), „O różnych sposobach nabywania własności” (art. 711-2281 obejmowała prawo zobowiązań, prawo spadkowe oraz prawo małżeńskie i majątkowe). Tym samym trójdzielna systematyka kodeksu nawiązywała luźno do trójpodziału prawa rzymskiego w Instytucjach Gaiusa (systematyka personae-res-actiones). Systematyka ta realizowała także postulaty nurtu prawnonaturalnego w prawie, a ponadto miała stanowić usankcjonowanie najważniejszych zdobyczy rewolucji tj. wolność osobista, nienaruszalność własności prywatnej oraz swoboda umów. Dodatkowo wprowadzał wolność wyznania i pracy, prawo do własnego języka, laicyzację państwa i systemu prawnego.

Code Civile łączył w sobie elementy dawnego francuskiego prawa zwyczajowego, prawa rzymskiego, kanonicznego, ordonansów królewskich i nowych praw zdobytych przez burżuazję w czasie Wielkiej Rewolucji. Czerpał z doświadczeń innych kodyfikacji. Prawo zobowiązań było silnie wzorowane na prawie rzymskim, natomiast prawo rodzinne nawiązywało do prawa kanonicznego.

Celem tego artykułu nie jest szczegółowe omówienie, czy też analiza struktury i postanowień kodeksu, lecz wykazanie pewnych zależności, których być może nie każdy z nas jest świadomy. Na korzeniach prawa rzymskiego powstało monumentalne dzieło, Kodeks Napoleona. Miał on fundamentalne znaczenie dla rozwoju prawodawstwa nie tylko we Francji. Wprowadzano go w państwach podbitych, uzależnionych i sojuszniczych wobec Francji. Stał się on jednym z elementów unifikacji napoleońskiej Europy, ujednolicał jej prawa, upodabniał i zbliżał do Francji. Tyle ze swojej strony zrobił Napoleon. Raczej nie zdziwiłby się widząc, że jego dzieło znane jest w najodleglejszych nawet zakątkach świata. Za hrabią Montholon przytoczmy słowa Bonapartego: „Moja sława nie polega na tym, że wygrałem 40 bitew; Waterloo wymazało wspomnienie tych zwycięstw, ale nie wymaże tego, co żyć wiecznie będzie – mojego kodeksu cywilnego.”

Wydaje się więc, że Napoleon był w swoich zamierzeniach w stu procentach skuteczny. Stworzył dzieło, które wywarło ogromny wpływ na kształt kultury prawnej, i to nie tylko europejskiej. Nie zapominajmy, że wpływy kultury europejskiej zaznaczyły swoją obecność w Ameryce Północnej, Południowej, a także w Australii, ale o tym w kolejnych artykułach z cyklu „Z dziejów europejskiej kultury prawnej”.

Aleksandra Rzepa-Balderas

Pozostaw komentarz