Fundacja Europejskiej Kultury Prawnej

HISTORIA I TEORIA PRAWA

PRAWO PUBLICZNE

PRAWO PRYWATNE

PODZIAŁ WEDŁUG PAŃSTW

„Ustawa dla życia, prawo inspirowane życiem”. Czeski kodeks cywilny w epoce dekodyfikacji. Wprowadzenie

„Ustawa dla życia, prawo inspirowane życiem”. Czeski kodeks cywilny w epoce dekodyfikacji. Wprowadzenie

W styczniu bieżącego roku, kiedy polscy koledzy debatowali w Krakowie nad kryzysem scentralizowanego modelu prawa, czeskie środowisko akademickie trącało się kieliszkami od szampana, świętując historyczny sukces działań prawotwórczych znacznie modyfikujących gałąź prawa prywatnego. Dzieło które współtworzyli przez kilkanaście lat, nowoczesny kodeks cywilny, weszło w życie z dniem narodzin kolejnego, 2014 roku, w towarzystwie dwóch innych, w dużym stopniu zreformowanych regulacji: nowego kodeksu handlowego oraz ustawy prawo międzynarodowe prywatne. Nowe unormowanie to niewątpliwy tryumf czeskiej myśli prawniczej – pierwszy autonomiczny kodeks, tworzony przez Czechów i dla Czechów, wypełniający nostalgiczną lukę po ważnym projekcie kodeksu z 1937 roku, którego wejście w życie zablokowały postanowienia układu monachijskiego i wybuch II wojny światowej. To również pokłon dla prawie dwudziestoletniej pracy prawników Pierwszej Republiki Czechosłowackiej, starających się przełamać prymat „nieśmiertelnego” ABGB, pokonanych przez dramatyczną historię następnego półwiecza. Przejęcie władzy przez komunistów w 1948 r., wprowadzenie tzw. „średniego kodeksu” wzorowanego na radzieckiej ustawie z 1922 r. oraz, dwa lata później, komunistycznego kodeksu z 1964 r., zdegradowało czeskie prawo prywatne do roli narzędzia w rękach władzy, przedkładającej prawo publiczne ponad ochronę interesów obywateli. Nowelizacje z lat dziewięćdziesiątych nie były w stanie uzdrowić tej dziurawej konstrukcji, która uginała się pod naporem setek unormowań szczególnych, stając się doskonałą ilustracją problemu rozdrabniania na mikrosystemy prawa prywatnego w całej Europie. Bez gruntownej reformy, kodeks zacząłby przekształcać się z głównej regulacji, w historyczny symbol, gdyż jego przepisy funkcjonowały w sposób całkowicie niespójny. Niektóre porządkowały stosunki prawne pozbawione drobiazgowych unormowań w innych ustawach, kolejne stanowiły przepis ogólny w stosunku do szczegółowych regulacji zawartych w licznych aktach prawnych, powstałych po 1989 r., a jeszcze inne zaczynały funkcjonować nawet jako swoisty lex specialis. Dlatego intencją prawodawcy stało się stworzenie unormowania funkcjonującego jako ogólna zasada w stosunku do pozostałych podsystemów prawa prywatnego, przez stworzenie stabilnej generalnej podstawy, nie wchodzącej w kolizję z istniejącymi przepisami, lecz stanowiącej fundament dla istniejących i przyszłych przepisów. Stąd też wprowadzenie nowego kodeksu cywilnego, wiązało się z przekształceniem całej gałęzi prawa, poprzez równoczesne przeredagowanie kodeksu handlowego, jak i usunięcie z systemu prawnego kilkunastu ustaw (m.in. o stosunkach rodzinnych czy o własności lokali) oraz zmiany ponad setki pozostałych.

Kodeks opiera się na kilku istotnych dla twórców założeniach: (1.) odrzucenia unormowań uznanych za przebrzmiałe i niedostosowane do nowoczesnego państwa demokratycznego, w związku z zakorzenieniem ich w ideologii byłego systemu; (2.) dostosowania regulacji do rozwiązań europejskiej kultury prawnej i świadomości konieczności unifikacji prawa; (3.) jak również  na istotnym przekształceniu języka prawnego za pośrednictwem pozbycia się ideologicznie nacechowanych określeń stworzonych przez komunistów, a także poprzez charakterystyczne dla kultury języka czeskiego, oczyszczanie go z zapożyczeń językowych, neologizmów i korporacjonizmów (ten temat zdecydowanie zasługuje na osobną wypowiedź). Jednakże, najważniejszą wartością nowej ustawy jest dostosowanie jej do dynamicznych przekształceń społecznych i oczekiwań obywateli, które wynikają z szacunku do zmian jakie, w związku z  załamaniem się tradycyjnych instytucji prawa rodzinnego i osobowego następują w nowoczesnych zbiorowościach, przy jednoczesnym zaakcentowaniu, że świadomość ta wynika z poszanowania dla klasycznych, uniwersalnych ideałów. Dlatego twórcy kodeksu odwołują się do zasady Ulpiana: „Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum” (Nakazy prawa są następujące: uczciwie żyć, nie szkodzić drugiemu, oddawać każdemu to, co mu się należy), a także do własnej reguły, określającej wzorzec na jakim miał się oprzeć nowy kodeks: Ustawa dla życia i  prawo inspirowane życiem. Bowiem, to usadowienie najważniejszych przepisów prawa na założeniu harmonii z dynamicznie przekształcającymi się strukturami społecznymi, może być skutecznym lekarstwem prowadzącym do przywrócenia znaczenia generalnych zbiorów przepisów, jakimi są kodeksy cywilne.

Zobacz więcej:

Věcný záměr občanského zákoníku, http://obcanskyzakonik.justice.cz/fileadmin/vecny_zamer_OZ_2000.pdf

http://obcanskyzakonik.justice.cz/fileadmin/user_upload/informacni_brozury/MS_brozura_obecna_cast.pdf

Elżbieta Kocowska

Notka o autorze:

Historyk sztuki i magister sztuki, wieczna studentka, zakochana w nauce do tego stopnia, że chociaż prawdopodobnie jest najlepszym grafikiem wśród prawników, pragnie zostać po prostu świetnym prawnikiem, obdarzonym dodatkowym talentem. Zadeklarowany Czechofil.

Pozostaw komentarz